Dört gün,
dört hikâye.

Ayasofya'nın zemini bu adanın taşından

Sütunları değil — yeşiller Teselya'dan, mor porfir Mısır'dan gelme. Ama Ayasofya'da üzerinde yürünen zemin, mermer kaplamalar, sütun başlıkları ve kornişler Prokonnesos'tan, yani buradan. 1453'te Fatih Ayasofya'ya girdiğinde zemindeki levhalardan birini sökmeye çalışan askere kılıç çektiği anlatılır.

Adanın antik adı Prokonnesos. Yunanca mármaros "parlayan taş" demek. Kelime önce adaya, sonra denize, sonra bütün bölgeye adını verdi — ve Avrupa dillerine oradan geçti.

Adanın taşı önce bir kelimeye, sonra bir denize dönüştü.mármaros → Marmara Adası → Marmara Denizi · Almanca Marmor · İngilizce marble

Ada aynı zamanda bir ceza kolonisiydi. Diocletianus zulmünde düşük statülü mahkûmlar idam edilirken yüksek statülüler bu ocaklarda taş kesmeye sürülüyordu. Bugün indiğimiz iskelenin adı olan "Saraylar" ise Palatia'dan geliyor: İmparator Justinianus'un adada yaptırdığı saraydan. 569'a gelindiğinde birçok Bizans aristokratının burada sarayı vardı.

1889 salnamesine göre ada nüfusu 8.555 — bunun sadece 340'ı Müslüman: 2 cami, 14 kilise, 1 havra. 1935 depremi üç köyü tümüyle yıktı; halk korkudan eve giremeyip kıyıdaki sandallara sığındı.

Sağlık Müzesi — günün asıl çapası

II. Bayezid Külliyesi, 1488. Dört yılda bitmiş. İçinde bir hastane, bir tıp medresesi, bir imarethane ve yolculara üç güne kadar ücretsiz konaklama veren bir tabhane var.

Akıl hastaları burada su sesi, müzik ve kokuyla tedavi ediliyordu. Bu bir romantikleştirme değil: vakıf senedine yazılmış maaşlı kadro. On müzisyen, haftada üç seans — üçü hanende, biri neyzen, biri kemancı, biri santurcu, biri udçu. Hangi hastaya hangi makamın çalınacağına onlar karar veriyordu.

Tedavi ücretsizdi. Vakfiyede hizmetkârlar için yazan şart: "hastalara güler yüzle ve iyilikle hizmet edecekler." Aşçılar için: "hekimin emrettiği şekilde pişirecek."

Avrupa'da akıl hastaları zincirlenirken burada olan buydu.Dürüstlük payı: Evliya Çelebi burada da "yaldızlı zincirler" olduğunu yazar. Fark zincirin yokluğunda değil — müzik kadrosunda, çiçekte, su sesinde, ücretsizlikte.

Duvarlarda 28 grafiti var — burada yatan hastaların kendi elinden. Birinci avlunun karşı duvarında bir kale ve altı gemi; ikinci avlunun girişinde yedi geyik, dört kuş, dokuz gemi. Gemileri çizenlerin Tunca'daki kayıklarla işi olan kişiler olduğu düşünülüyor. Bunları arayacağız — bir müzenin gösterebileceği en kişisel şey bu.

25 Nisan 1915, şafak

ANZAK'lar şafakla karaya çıktı. Mustafa Kemal o sırada 19. Tümen komutanı, Bigalı köyünde. Sesleri duyunca 57. Alay'ı alıp Conkbayırı'na doğru yürüyor. Tepeye çıkarken geri kaçan askerlerle karşılaşıyor:

— Niçin kaçıyorsunuz?
— Efendim, düşman!
— Düşmandan kaçılmaz.

Askerlere süngü taktırıp yere yatırıyor. Karşı taraf bunu görünce duraklıyor — ve o duraklama, 57. Alay'ın yetişmesine yetecek zamanı kazandırıyor.

Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum.Bu emrin kaynağı Atatürk'ün kendi anlatımı. 57. Alay bugün Türk Silahlı Kuvvetleri'nde yeniden kurulmadı — çünkü orada bitti.

Conkbayırı — şarapnelin çarptığı saat

10 Ağustos 1915. Conkbayırı'nın tepesi bir gece önce elden çıkmış, Mustafa Kemal şafakta karşı taarruzu bizzat yönetiyor. Bir şarapnel parçası göğsüne isabet ediyor — ama araya cebindeki saat giriyor. Saat parçalanıyor, kendisi yara almıyor.

Hikâyenin en güzel kısmı sonrası: parçalanmış saati Alman komutan Liman von Sanders'a hediye ediyor, Sanders da kendi saatini ona veriyor. Conkbayırı'ndaki dev cep saati heykeli bunun için orada. Fotoğrafı orada çekeceğiz.

Tek bir kayanın içine oyulmuş bir manastır

Aya Nikola Manastırı inşa edilmedi — oyuldu. Jüstinyen döneminde (527–565) birileri kaya kütlesinin içini oyarak üç kat çıkardı: üstte keşiş hücreleri, ortada kilise, altta ayazma. Dünyanın en eski kaya oyma manastır komplekslerinden biri sayılıyor.

Kuzey duvarındaki giriş iç içe iki yuvarlak kemerli, bezemeli bir kapı. Yapı doğudan batıya uzanıyor, dört kanattan oluşuyor. 19. yüzyılda Rumlar ahşap girişler eklemiş, sonradan kaldırılmış.

Kasabanın adı da hikâyenin parçası: antik çağda Salmydessos, Osmanlı'da Midye, bugün Kıyıköy.Nüfus 1.948. Geçim balıkçılık ve ormancılık — kasaba turizme teslim olmamış, hâlâ kendi işini yapıyor.

Antik kaynaklarda Salmydessos, Argonautlar'ın uğradığı ve kör kral Phineus'un Harpyalar'dan kurtarıldığı yer olarak geçer — Phineus da karşılığında Iason'a Symplegades kayalarından nasıl geçileceğini söyler. Bunu rivayet diye anlatacağız; kaynağını doğrulayamadık.

Kıyıköy'de ayrıca 180 basamaklı gizli bir kapı var. Anlatacağız, inmeyeceğiz.