Dört gün,
dört hikâye.

Ayasofya'nın zemini bu adanın taşından

Sütunları değil, çünkü yeşil olanlar Teselya'dan, mor porfir de Mısır'dan gelme. Ama Ayasofya'da üzerinde yürüdüğünüz zemin, mermer kaplamalar, sütun başlıkları ve kornişler Prokonnesos'tan, yani bu adadan çıkmış. 1453'te Fatih Ayasofya'ya girdiğinde, zemindeki levhalardan birini sökmeye çalışan askere kılıç çektiği anlatılır.

Adanın antik adı Prokonnesos. Yunanca mármaros ise "parlayan taş" demek. Bu kelime önce adaya, sonra denize, sonra bütün bölgeye adını verdi ve Avrupa dillerine de oradan geçti.

Adanın taşı önce bir kelimeye, sonra bir denize dönüştü.mármaros → Marmara Adası → Marmara Denizi · Almanca Marmor · İngilizce marble

Ada aynı zamanda bir ceza kolonisiydi. Diocletianus zulmünde düşük statülü mahkûmlar idam edilirken, yüksek statülü olanlar bu ocaklara taş kesmeye sürülüyordu. Feribottan ineceğimiz iskelenin adı olan Saraylar ise Palatia'dan geliyor, yani İmparator Justinianus'un adada yaptırdığı saraydan. 569'a gelindiğinde birçok Bizans aristokratının burada kendi sarayı vardı.

1889 salnamesine göre adanın nüfusu 8.555 kişiydi ve bunun yalnızca 340'ı Müslümandı. Adada iki cami, on dört kilise ve bir havra vardı. 1935 depremi üç köyü tümüyle yıktı, halk korkudan eve giremeyip günlerce kıyıdaki sandallarda yattı.

Günün asıl çapası: Sağlık Müzesi

II. Bayezid Külliyesi 1488'de, yalnızca dört yılda tamamlanmış. İçinde bir hastane, bir tıp medresesi, bir imarethane ve yolculara üç güne kadar ücretsiz konaklama veren bir tabhane bulunuyor.

Akıl hastaları burada su sesi, müzik ve kokuyla tedavi ediliyordu. Bu sonradan uydurulmuş güzel bir hikâye değil, vakıf senedine yazılmış maaşlı bir kadro. On müzisyen haftada üç seans veriyordu; üçü hanende, biri neyzen, biri kemancı, biri santurcu, biri de udçuydu. Hangi hastaya hangi makamın çalınacağına da onlar karar veriyordu.

Tedavi tamamen ücretsizdi. Vakfiyede hizmetkârlar için "hastalara güler yüzle ve iyilikle hizmet edecekler", aşçılar için ise "hekimin emrettiği şekilde pişirecek" şartı yazıyordu.

Avrupa'da akıl hastaları zincire vurulurken burada olan buydu.Tam doğrusunu söylemek gerekirse Evliya Çelebi burada da "yaldızlı zincirler" bulunduğunu yazıyor. Yani fark zincirin hiç olmamasında değil, müzik kadrosunda, çiçekte, su sesinde ve tedavinin parasız oluşunda.

Duvarlarda, burada yatan hastaların kendi elinden çıkma yirmi sekiz çizim var. Birinci avlunun karşı duvarında bir kale ve altı gemi, ikinci avlunun girişinde ise yedi geyik, dört kuş ve dokuz gemi bulunuyor. Gemileri çizenlerin Tunca'daki kayıklarla işi olan insanlar olduğu düşünülüyor. Bunları tek tek arayacağız, çünkü bir müzenin gösterebileceği en kişisel şey bu.

25 Nisan 1915, şafak

ANZAK'lar şafakla karaya çıktı. Mustafa Kemal o sırada 19. Tümen komutanı, Bigalı köyünde. Sesleri duyunca 57. Alay'ı alıp Conkbayırı'na doğru yürüyor. Tepeye çıkarken geri kaçan askerlerle karşılaşıyor:

— Niçin kaçıyorsunuz?
— Efendim, düşman!
— Düşmandan kaçılmaz.

Askerlere süngü taktırıp yere yatırıyor. Karşı taraf bunu görünce duraklıyor ve işte o duraklama, 57. Alay'ın yetişmesine yetecek zamanı kazandırıyor.

Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum.Bu emrin kaynağı Atatürk'ün kendi anlatımıdır. 57. Alay bugüne kadar Türk Silahlı Kuvvetleri'nde yeniden kurulmadı, çünkü orada tamamen tükendi.

Conkbayırı ve şarapnelin çarptığı saat

10 Ağustos 1915'te Conkbayırı'nın tepesi bir gece önce elden çıkmış durumda ve Mustafa Kemal şafakta karşı taarruzu bizzat yönetiyor. Bir şarapnel parçası göğsüne isabet ediyor, ama araya cebindeki saat giriyor. Saat paramparça oluyor, kendisi ise hiç yara almıyor.

Hikâyenin en güzel kısmı bundan sonrası. Parçalanmış saati Alman komutan Liman von Sanders'a hediye ediyor, Sanders da karşılığında kendi saatini ona veriyor. Conkbayırı'ndaki dev cep saati heykeli işte bu yüzden orada duruyor ve fotoğrafımızı orada çekeceğiz.

Tek bir kayanın içine oyulmuş bir manastır

Aya Nikola Manastırı inşa edilmedi, oyuldu. Jüstinyen döneminde, yani 527 ile 565 arasında, kaya kütlesinin içi kazınarak üç kat çıkarılmış: en üstte keşiş hücreleri, ortada kilise, altta da ayazma. Bugün dünyanın en eski kaya oyma manastır komplekslerinden biri sayılıyor.

Kuzey duvarındaki giriş, iç içe geçmiş iki yuvarlak kemeri olan bezemeli bir kapı. Yapı doğudan batıya uzanıyor ve dört kanattan oluşuyor. 19. yüzyılda Rumlar ahşap girişler eklemiş, bunlar sonradan kaldırılmış.

Kasabanın adı da hikâyenin bir parçası: antik çağda Salmydessos, Osmanlı'da Midye, bugün ise Kıyıköy.Nüfusu 1.948 kişi ve geçim balıkçılıkla ormancılıktan sağlanıyor. Kasaba turizme teslim olmamış, hâlâ kendi işini yapıyor.

Antik kaynaklarda Salmydessos, Argonautlar'ın uğradığı ve kör kral Phineus'un Harpyalar'dan kurtarıldığı yer olarak geçer. Phineus da karşılığında Iason'a Symplegades kayalarından nasıl geçileceğini söyler. Bunu kesin bir tarih olarak değil, bir rivayet olarak anlatmak gerekiyor, çünkü kaynağını doğrulayamadık.

Kıyıköy'de ayrıca 180 basamakla inilen gizli bir kapı var. Onu yerinde anlatacağız ama aşağı inmeyeceğiz.